%d8%b3%d8%b1%d8%b2%d9%85%db%8c%d9%86-%db%8c%d8%ae%da%86%d8%a7%d9%84-%d9%87%d8%a7-3آیا تا به حال در مورد یخچال‌های طبیعی فکر کرده‌اید؟ آیا می‌دانید چه کاربردی دارد و چگونه به وجود آمده است؟

یخچال‌ها و برف چال‌های کشور از منابع اصلی و مهم آب شیرین ایران هستند. از یک سو ثابت و محدود بودن منابع آب شیرین در چرخه طبیعت و به ویژه ایران که از مناطق نیمه‌خشک به شمار می‌آید و از سویی دیگر افزایش جمعیت و توسعه شهرها که باعث افزایش چندین برابری در مصرف آب شده است، بیانگر ضرورت شناخت و حفظ یخچال‌ها به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین منابع آب شیرین کشور است.

یخدان موئدی بزرگ ترین یخچال خشتی ایران و جهان

با اطمینان خاطر می‏‌توان گفت که یکی از بنیان‌های زیست محیطی ایران و تمدن آن تناوب‏ فصول و پستی و بلندی‌هاست، تناوبی که در تابستان کوه‌ها را دلپذیر و فرح‌بخش می‏‌سازد و در یخچال‌ها نگهداری می‌شود (متشکل از دو کلمه یخ و چال، در واقع جایی که یخ در آن درون چاهی نگهداری می‏‌شود). در ناحیه کرمان این یخچال‌ها را یخدان نیز می‌‏نامند. کلمه‏‌ای مرکب از دو کلمه یخ و دان (صندوق).

%d8%b3%d8%b1%d8%b2%d9%85%db%8c%d9%86-%db%8c%d8%ae%da%86%d8%a7%d9%84-%d9%87%d8%a7-4یخچال‌های ایران در مناطقی ساخته می‏‌شده‏‌اند که تابستان‌های بسیار گرم و زمستان‌هایی با حداقل ۲۰ روز یخبندان داشته‏‌اند، یعنی بر فلات ایران، فلاتی که در همه‏ حال کم‏‌آب، گاه یخبندان و گاه گرم و سوزان است. هم چنین این یخچال‌ها در شهرهایی که در پای کوه‌ها، میان دشت کویر و صحرای لوت و کوه‌هایی که آن ها را در برگرفته‏‌اند، پراکنده‏‌اند.

اقلیم فلات ایران دارای دو ویژگی سرمای کافی در زمستان که ساختن یخ را امکان‏‌پذیر می‌کرد و گرمای شدید در تابستان است؛ گرمایی که استفاده از یخ را در این فصل دلپذیر می‏‌کند.

در زمستان معمولا شب‌ها یخبندان و روزها آفتابی است. به دلیل‏ ارتفاع بالای هزار متر و نیز خشکی هوا، بارش برف کم‏ است، اما روزهای یخ‌بندان فراوان‌تر است.

چند روز پس از بارش برف، دامنه‏‌های رو به جنوب خشک هستند؛ حال آن‏ که‏ دامنه‏‌های شمالی پوشیده از برف و یخ هستند. ساختن یخ براساس بهره‏‌گیری از این ویژگی‌های اقلیمی‏ نهاده شده است، ویژگی‌هایی که آب حوضچه‏‌هایی را که در پناه دیوارهای بلند ساخته شده‌‏اند به‏ هنگام شب منجمد می‌کند و در روز مانع از ذوب شدن آب می‌شود. سپس یخ را در گودال‌ها می‏‌ریزند تا در تابستان به مصرف رسانند.

یخ از اعصار باستان در سرتاسر خاور میانه و نواحی مدیترانه‌‏ای شایع بوده است. در جهان جامعه‏ ایرانی تا همین اواخر با استفاده از این روش، یخ تهیه می‏‌شده است. از برف و یخ عموما در ضیافت‌ها و مراسم ازدواج یا اطعام در حسینیه‏‌ها به مناسبت اعیاد مذهبی استفاده می‏‌شد.

%d8%b3%d8%b1%d8%b2%d9%85%db%8c%d9%86-%db%8c%d8%ae%da%86%d8%a7%d9%84-%d9%87%d8%a7-5حمل برف و یخ به مقدار زیاد برای در اختیار داشتن یخ بسیار، تنها در مواقعی مقرون به صرفه‏ است که کوهستان پربرف فاصله زیادی نداشته یا این‏ که نیروی کار و وسایل حمل‏‌ونقل‏ مناسب در اختیار شخص بوده باشد؛ بنابراین برای اهالی شهرهای کوچک کنار کویر که با برف‌های‏ همیشگی و فراوان فاصله بسیار داشتند راه حل ارزان‌تر و غالبا تنها راه حل این بود که در محل یخ‏ بسازند. در برخی موارد از هر دو شیوه استفاده می‌‏شد و در آغاز تابستان یخچال‌ها به کمک کاروان‌های‏ برف می‏‌شتافتند.

یخچال‌های کرمان

%d8%b3%d8%b1%d8%b2%d9%85%db%8c%d9%86-%db%8c%d8%ae%da%86%d8%a7%d9%84-%d9%87%d8%a7-6ناحیه کرمان با تابستان‌های بسیار گرم و خفقان‏‌آور، داشتن ارتفاع و نزدیکی به کوهستان به‌ویژه‏ محلی مناسب برای احداث یخچال است که در این محل «یخدون» نامیده می‏‌شود. این بناهای با عظمت که امروزه متروک افتاده‌‏اند نشان از غنای معماری و قوم شناختی فلات ایران دارند، از این‏‌رو مهم‌ترین آن ها نظیر یخدون‌های مؤیدی و عباس‌آباد از سوی میراث فرهنگی کشور در حال بازسازی و مرمت هستند.

قد و اندازه «یخدون‌ها» متفاوت اما طرح و نقشه آن ها تقریبا یکسان بوده است. آن‌ها متشکل از یک‏ مخزن شامل چاهی وسیع برای انبار کردن یخ هستند که سقفی مخروطی و غالبا بسیار مرتفع با دیوارهایی بسیار بلند دارند که در سمت جنوب حوضچه‏‌هایی برپا ساخته‌اند که در آن ها یخ می‏‌سازند. یک بنای کوچک جزو بیوتات بنای اصلی نیز وجود داشته که سرپناه نگهبان یخدون یا انبار ابزار و وسایل کار بوده است.

یخچال حاجی آقا علی در عباس‌آباد یکی از مهم‌ترین و مشهورترین یخچال‌ها در میان پنج‏ یخچالی است که در شهر کرمان وجود دارد.

یخچال عباس‌آباد نظیر تمامی یخچال‌های فلات ایران دارای سرپوشی مرتفع به شکل‏ مخروط است، مشابه مخروطی که غالبا روی آب انبارها برپا می‏‌کنند.

%d8%b3%d8%b1%d8%b2%d9%85%db%8c%d9%86-%db%8c%d8%ae%da%86%d8%a7%d9%84-%d9%87%d8%a7-7غالب این یخچال‌ها به تجاری تعلق داشته که یخ را به صورت‏ مستقیم به افراد خصوصی و بازار می‏‌فروختند، اما تعداد زیادی از این یخچال‌ها برای استفاده مردم‏ و با هدفی بشردوستانه در روستاها نیز ساخته می‏‌شدند. فی‌المثل یخدون عباس‌آباد از سوی‏ حاجی‌آقا علی، مالک بزرگی ساخته شده بود.

شیوه ساختن یخ

%d8%b3%d8%b1%d8%b2%d9%85%db%8c%d9%86-%db%8c%d8%ae%da%86%d8%a7%d9%84-%d9%87%d8%a7-1ساختن یخ مستلزم کار دو تا چهار نفر  به اضافه دو نگهبان دائمی در زمستان است. حوض‌ها را در زمانی میان چله بزرگ و کوچک (چهل روز اول زمستان) به ارتفاع ۱۵ تا ۲۵ سانتی‌متر از آب پر می‏‌کردند، سپس هر روز صبح قشر یخ را می‏‌شکستند و آب اضافه می‏‌کردند تا روزی که یخ ارتفاع‏ مورد نظر را که حدود سی سانتی‌متر بود، به دست می‌‏آورد. در این هنگام یخ را به کمک کلنگ به‏ قطعات بزرگ مکعب شکل می‏‌شکستند و به کمک قلاب و ریسمان که به انتهای تیرک محکمی‏ متصل بود، در چاه یخ خالی می‏‌کردند. وقتی منبع یخ پر می‌‏شد یا این ‏که فصل یخبندان به پایان‏ می‏‌رسید، با خشت خام و کاه‏گل روی یخ را می‏‌پوشاندند و درها را می‌‏بستند تا زمانی که شروع‏ گرمای شدید تابستان استفاده از یخ را ایجاب کند.

طی ماه‌های تابستان هر روز یخ به مقدار لازم برای مصرف صاحبان حق و مشتریان برداشت‏ می‏‌شد. قطعات یخ را با دقت توزین نمی‏‌کردند و به نظر می‏‌رسد واحد اندازه‌‏گیری ظرفیت‏ جوال‌هایی بوده که از کرک بز می‏‌بافتند. مشتری‌ها جوال‌ها را از یخ پر می‌‏کردند و سپس در آن‌ها را می‏‌دوختند و بار الاغ‌ها می‏‌کردند.

%d8%b3%d8%b1%d8%b2%d9%85%db%8c%d9%86-%db%8c%d8%ae%da%86%d8%a7%d9%84-%d9%87%d8%a7-2در نواحی بسیار گرم حواشی کویر، یخچال‌ها که تعدادشان زیاد بود، جزئی از تمدن روزمره دهقان‌ها و نیز شهری‌ها به‏ شمار می‌آمد.به علاوه رسم بر آن بوده که مالکان قدیمی، یخچال یا دست ‏کم بخشی از تولیدات‏ آن را برای مصرف مردم وقف می‌کردند، کاری که غالبا در مورد قنوات یا آب انبارها نیز انجام‏ می‏‌شد.

کجارو


مطالب مرتبط

نظر خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

*

عکس روز
طلوع خورشید روستای تاریخی باویل ارسالی از: علی اکبرزاده

طلوع خورشید روستای تاریخی باویل ارسالی از: علی اکبرزاده

فرستنده :nojavanha.com

ارسال عکس برای ما آرشیو عکس روز
عضویت در خبرنامه
حرفهایی که کهنه نمی شوند
مشاهده آرشیو