اسم واقعی حافظ چه بود؟ این سؤالی که شاید شما از خود پرسیده باشید. «حافظ» در حقیقت نام این شاعر پرآوازه نیست؛ تخلص و شهرت ادبی او حافظ است. اما چرا او به حافظ معروف است. در این مطلب علاوه بر نام او نادانستههای دیگری را نیز شاعر قرن هشتم بخوانید.
اسم واقعی حافظ چه بود؟
اسم او محمد و لقبش شمسالدین بود. در منابع معتبر نام کامل او اینچنین آمده است: «خواجه شمسالدین محمد شیرازی»
بر اساس مستنداتی که وجود دارد احتمالاً محمد حدود سال ۷۱۵ هجری قمری در شیراز به دنیا آمد و در سال ۷۹۲ هجری قمری در همان شهر از دنیا رفت.
چرا محمد شمسالدین با نام حافظ معروف است؟
بر اساس آنچه در کتب تاریخی آمده است محمد شمسالدین قرآن میخواند. برخی از روایات تاریخی میگویند او تمام قران را از حفظ میخواند به همین جهت به او لقب حافظ دادند.
حتی این شاعر با تأثیر از عبارتها و مفاهیم قرآنی غزلهای زیادی سرود.
از زندگینامه حافظ اطلاعات زیادی در دست نیست!
این موضوع عجیبترین چیزی است که درباره حافظ میشنوید. باگذشت چندین قرن هنوز هم درباره شاعری شیرازی اطلاعات زیادی وجود ندارد.
جزئیات زندگینامه او به حدی کم است که نمیتوان به سؤالاتی مانند اینکه ای دقیقاً کجا درس خواند، چه کسانی دوستانش بودند، چه اتفاقاتی برایش افتاد و روزهایش را چگونه گذشت پاسخ درستی بدهیم.
شعرهای حافظ بر خلاف اشعار شاعرانی مانند فردوسی، دفتری برای ثبت تاریخ یا خاطرات نبود. مثلاً اگر حافظ در غزلی از عشق، رقیب، شراب یا سفر سخن میگوید، نمیتوانیم فوراً نتیجه بگیریم که دقیقاً چنین اتفاقی در زندگی خودش رخداده است. به همین دلیل، پژوهشگران هشدار میدهند که نباید هر چیزی را که حافظ در شعرش گفته، مستقیماً بخشی از زندگی شخصی او بدانیم.
زادگاه و محل زندگی حافظ
یکی از موضوعات کاملاً روشن درباره حافظ زادگاه و محل زندگی اوست. او در شیراز میزیست. او به سبب وابستگی عمیقی که به شهرش داشت بارها از شیراز در شعرهایش یاد کرد.
در اشعار حافظ درباره باغهای شیراز، آب و هوایش و مکانهای محبوب این شهر همیشه صحبت میشود.
او تقریباً تمام زندگی خود را در شیراز گذراند و همانجا نیز از دنیا رفت. به همین دلیل است که وقتی نام حافظ را میشنویم، نمیتوانیم او را از شهر شیراز جدا کنیم.
اشعار حافظ فقط عاشقانه بود؟
اگر حافظ را فقط شاعر شعرهای عاشقانه بدانیم، بخش بزرگی از دنیای او را از دست دادهایم. در شعر حافظ، عشق فقط یکی از لایههاست. او بارها به ریاکاری، زهدفروشی، ظاهرگرایی و فاصله میان ظاهر و باطن حمله میکند.
به همین دلیل، در شعر او شخصیتهایی مانند «زاهد» و «رند» اهمیت زیادی پیدا میکنند. اما اینجا هم نباید خیلی سریع برای هر کلمه یک معنای ساده و قطعی تعیین کنیم.
یکی از جذابیتهای حافظ دقیقاً همین است که شعرش اجازه میدهد چندلایه معنا همزمان وجود داشته باشد. شاید یک نفر از یک غزل، داستان عشق را بفهمد و دیگری در همان غزل، اعتراض به ریاکاری را ببیند.

ماجرا خاکسپاری حافظ و لقب «لسانالغیب»
به حافظ بعد از مرگش القاب مختلفی دادند؛ اما «لسانالغیب» یکی از مشهورترین لقبهای وی بود. جالب است بدانید این لقب به ماجرای روز خاکسپاری او بر میگردد. لسانالغیب یعنی کسی که از دنیای مخفی سخن به زبان براند. اما ماجرا چه بود؟
در روایتهایی که از روز مرگ حافظ در فرهنگ ایرانی شکل گرفت، اینچنین بیان شد که روزی که حافظ از دنیا رفت میان دوستان و دشمنان او بر سر محل تدفین دعوا شد.
افرادی که دوستدار او نبودند میگفتند حافظ کافر است و نباید در قبرستان مسلمانان دفن شود! بحثوجدل بالا گرفت تا اینکه کسی پیشنهاد داد دیوان او را باز کنند و شعری که آمد را بخوانند تا بهترین مکان برای خاکسپاری را از دهان خود حافظ متوجه شوند.
عدهای خندیدند و گفتند مسئلهای نیست کتاب را به دست کودکی بدهید تا یک شعر را باز کند. کودکی این کار را کرد و شعر زیر باز شد:
“ﻋﯿﺐ ﺭﻧﺪﺍﻥ ﻣﮑﻦ ﺍﯼ ﺯﺍﻫﺪ پاکیزهسرشت
ﮐﻪ ﮔﻨﺎﻩ ﺩﮔﺮﺍﻥ ﺑﺮ ﺗﻮ ﻧﺨﻮﺍﻫﻨﺪ ﻧﻮﺷﺖ
ﻣﻦ ﺍﮔﺮ ﻧﯿﮑﻢ ﻭ ﮔﺮ ﺑﺪ ﺗﻮ ﺑﺮﻭ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺑﺎﺵ
ﻫﺮ ﮐﺴﯽ ﺁﻥ ﺩِﺭﻭَﺩ ﻋﺎﻗﺒﺖ ﮐﺎﺭ ﮐﻪ ﮐﺸﺖ
همهکس ﻃﺎﻟﺐ ﯾﺎﺭﻧﺪ ﭼﻪ ﻫﺸﯿﺎﺭ ﻭ ﭼﻪ ﻣﺴﺖ
همهجا ﺧﺎﻧﻪ ﻋﺸﻖ ﺍﺳﺖ ﭼﻪ ﻣﺴﺠﺪ ﭼﻪ ﮐﻨﺸﺖ”
دهان همه از این پاسخ حضرت حافظ از تعجب باز ماند. نکته جالبی وجود دارد این است که بعدازاین اتفاق لقب «لسانالغیب» برای دیوان حافظ به کار رفت و بعدها این عنوان برای خود شاعر نیز استفاده شد.
باگذشت زمان، باز کردن کتاب و خواندن غزلها بهرسم فال حافظ نیز پیوند خورد. مردم در مناسبهایی مانند شب یلدا دیوان را باز میکنند، نیتی کرده و غزلی را میخوانند تا ببینند حافظ برای آن ها چه پیامی دارد.
کلام آخر
خواجه حافظ شیرازی با نام کامل خواجه شمسالدین محمد شیرازی شاعر قرن هشتم بود. این مطلب که او آینده را میبیند هیچ سند علمی ندارد و بیشتر در فرهنگ ایرانی جا افتاده است. غزلهای او همگی سرشار از تعبیرهای روشن است؛ بنابراین با هر نیتی که غزلهایش را بخوانید راهنمایی درستی از خواجه شمسالدین خواهید گرفت. عجیبترین موضوع درباره حافظ این است که هنوز حافظ را کامل نمیشناسیم! او یک غزلسرا فارسیزبان در شیراز بود که اشعارش تأثیر عمیقی بر فرهنگ ایرانی گذاشت. اما درباره بسیاری از جزئیات زندگی شخصیاش هنوز با ابهام، اختلاف روایت و داستانهای متأخر روبهرو هستیم.
اختصاصی نشریه اینترنتی نوجوانها – زینب آرزومند پیرپشته
