,

حکیم عمر خیام نیشابوری

حکیم عمر خیام نیشابوری یکی از دانشمندان بزرگ ایران و از مفاخر ملی ما است. او به علوم زمان خود احاطه داشت و در حوزه های ریاضیات، ستاره شناسی، مکانیک، موسیقی، فلسفه، کلام و شعر به دانشی عظیم در عصر خود دست یافت.

وی اهل نیشابور است و در بیرون آن شهر، در کنار امامزاده ای معروف به نام «محمد محروق»، به خاک سپرده شده است. از تاریخ ولادت او اطلاع دقیقی در دست نیست جز این که می گویند در یکی از سالهای نیمه اول قرن پنجم هجری به دنیا آمده است.

سال وفات او نیز به درستی معلوم نیست و فقط می دانیم که از ۵۲۰ هجری چندان دور نبوده است. تفصیل زندگی او همچون احوال دیگر بزرگان مجهول است.

آشنایی با حکیم عمر خیام نیشابوری

آنچه یقین است این است که در سال ۴۶۷ ه . ق در دوران سلطنت جلال الدین ملک شاه سلجوقی و وزارت خواجه نظام الملک، وقتی خواستند تقویم تهیه کنند و سال و ماه را به درستی و موافق قواعد نجومی تعیین کنند، گروهی از دانشمندان اهل فن هیئت و نجوم را برای این مقصود برگزیدند و مامور کردند تا این محاسبه را انجام دهند و این درست ترین محاسبه سال شماری بود که معروف به «تقویم جلالی» شد.

خیام یکی از آن دانشمندان و گویا سرپرست اخترشناسان بود. آنچه مسلم است این است که خیام در نزد دانشمندان و بزرگان و سلاطین، منزلتی عظیم داشته است. در حکمت او را تالی ابوعلی سینا می خواندند و در ریاضیات سرآمد فضلا می شمردند. در احکام نجوم هم قول او را مسلم می گرفتند، اگر چه ظاهرا او خود چندان اعتقادی به درستی احکام نداشته است.

رساله ای در ریاضی

وی رساله ارزشمندی در فن جبر و مقابله بنام (رساله فی براهین المسائل الجبر و المقابله) نگاشت که در زمره آثار معروف علمی او به شمار می آید. او در این کتاب به دسته بندی معادله های درجه سوم و حل هندسی آنها به کمک مقطع های مخروطی پرداخت.

آوازه شهرت او به سبب این رساله به عنوان ریاضی دانی بزرگ به گوش دربار ملک شاه سلجوقی در اصفهان رسید و همین امر موجب شد تا او به سرپرستی گروهی از اخترشناسان برگزیده شود . تنها اثر باقی مانده از خیام که حاوی آرای نجومی وی است کتاب «نوروزنامه» به زبان فارسی است .

آرای او در فیزیک با سکوت توام است اما می توان اثبات کرد که حکیم عمر خیام نیشابوری در حیطه ی دانش فیزیک به ویژه در بخش مربوط به تعیین وزن مخصوص اجسام، دانشمند بزرگی بوده است.

آشنایی با حکیم عمر خیام نیشابوری

تالیفات حکیم عمر خیام نیشابوری

خیام درباره‌ی نسبت های تالیفی در موسیقی کتابی به نام «شرح المشکل من کتاب الموسیقی» نوشت. مرحوم استاد همایی می گوید این کتاب درباره اصول و کلیاتی است که اقلیدس در کتاب موسیقی خود نوشته است.

وی اشارات کوتاهی نیز به بخش موسیقی کتاب شفای ابن سینا دارد و نوشته که به این کتاب توجه خاصی داشته است. او در شش رساله ی خود همچون «ضرورت قضا در عالم جبر و بقا» و «نورعقلی در موضوع علم کلی» و «کلیات وجود» که تا به امروز باقی مانده و موجود است، بخشی از آراء خود را در زمینه های فلسفی و کلامی بیان می کند.

تاکنون کسی به درستی حکیم عمر خیام نیشابوری را نشناخته است، تعداد بسیاری از افراد بر اساس یک قضاوت ناعادلانه او را یک فرد مادی تمام عیار معرفی می کنند . شاید این قضاوت به سبب تحلیل نادرست آنها از دوبیتی های اصیل او یا دوبیتی های منتسب به او باشد، اما باید اقرار کرد که  خیام فردی متفکر و اندیشمند و معتقد و فیلسوف بود.

او در رساله ی «هستی و تکلیف» به طرح مباحثی در باب حکمت خداوند و غرض او از خلقت انسان می پردازد. وی در باب تکلیف می گوید: «اینان اموری هستند که از طرف خداوند صادر شده اند تا انسان را از انجام امور ناپسند و اموری که موجب نقص زندگی هستند منع کند تا سرانجام موجبات کمال زندگی این جهان و آن جهان انسان ها را پدید آورند.»

از نظر او انسان نزدیک ترین موجود به خداوند است و بر این اساس شریف ترین موجود است. درحوزه ی شعر بدون تردید او یکی از شاعران بزرگ ایرانی است که اشعارش در سطح جهان تاثیرگذار بوده است.

آشنایی با حکیم عمر خیام نیشابوری

اشعار خیام

بدون اغراق شعر خیام بیش از دیگر آثارش چه در بین ایرانیان و چه در بین غیر ایرانیان رواج داشته است. تعلق خاطر او به رباعی باعث شده که حتی شاعران دیگر رباعی خود را به اسم خیام در میان اشعار او قرار دهند . در نتیجه در طی قرون بعد این اشعار به نام خیام شناخته شدند.

استاد ذبیح اله صفا معتقد است «خیام به عنوان رباعی پرداز شعر را در دنباله ادامه تفکرات فلسفی خود سروده و قصدش پیوستن به جماعت شاعران نبوده است و بر همین اساس است که او را در زمان خود و سالهای پس از فوتش نیز به عنوان یک متفکر و دانشمند می شناختند تا شاعر.» ۱

خصایص کلام خیام

سخن او در نهایت فصاحت و بلاغت است، در سلاست و روانی مانند آب است، ساده و از تصنع و تکلف فرسنگها دور است. در پی آرایش سخن خود نیست، صنعت شاعری به خرج نمی دهد ، تخیلات شاعرانه نمی جوید و همه اشعارش متوجه معنایی است که منظور نظر اوست.

خاصیت دیگر کلام وی سنگینی و متانت و مناعت اوست. او بذله گوئی نمی کند، اهل مزاح نیست، متعرض مردم نمی شود و با کسی کاری ندارد. پیداست حکیمی است متفکر. سخن نمی گوید مگر برای آنکه نکته ای را که به نظرش مهم است بیان کند، به دنبال سخنوری و لفاظی نیست. غرق در افکار خود است و مدار تفکراتش سه چیز بیش نیست:

۱ – تذکر مرگ

۲ – تاسف بر ناپایداری زندگی و بی اعتباری روزگار

۳ – بی خبری و آگاه نبودن از اینکه از کجا آمده ایم و چرا می رویم؟

انسان هشیار البته از تفکرات او پند و عبرت خواهد گرفت. ۲

پاورقی:

۱ – برای کسب اطلاعات بیشتر رجوع شود به کتاب حکیم عمر خیام. اثر دکتر عای اکبر ولایتی

۲ – خصایص کلام خیام: استاد محمد سلحشور، کتاب رباعیات حکیم عمر خیام، انتشارات آتلیه هنر، چاپ دهم ۱۳۸۶

داستان های شاهنامه؛ نبرد رستم و کی کاووس با افراسیاب

برچسب ها:
بدون دیدگاه

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

مجله آنلاین نوجوانها

https://www.nojavanha.com 2020

نام کاربری و رمز عبور خود را وارد کنید

یا    

رمز خود را فراموش کرده اید؟

ساخت یک حساب جدید