مراسم ماه محرم دربوشهر با سایر نقاط ایران تفاوت دارد. چگونگی انجام دادن مراسم سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر رسیده است و بزرگان اجازه ندادهاند این مراسم فراموش شود. امروزه در برگزاری این مراسم جوانان شور و شعف بسیار از خود نشان میدهند چون این مراسم را آیینی به یادگار از اجداد خود میدانند و سعی دارند تا به نحو احسن این عزاداری را انجام بدهند.
در این مطلب و مطلب بعدی سعی کردهایم گوشهای از این مراسم آیینی را معرفی کنیم.
گهوارهی حضرت علیاصغر(ع)
این مراسم مخصوص زنان، به خصوص مادران بوشهری، است. از چند روز مانده به شروع عزاداریها گهوارهای را که نماد گهوارهی علیاصغر است آماده میکنند و با پارچههای رنگی آن را تزیین میکنند. زنان به نوبت پای گهواره میروند و آن را تکان میدهند و برای طفل کوچک کربلا لالاییهای مخصوص خود را میخوانند. سپس در روز عاشورا پارچههای رنگی را از گهواره جدا میکنند و آن را سراسر با پارچههای مشکی میپوشانند.
از سایر مراسمی که مختص به بانوان بوشهری است میتوان به چند نمونه اشاره کرد: حجلهی قاسم، شمعزنی، طفل صغیر و صبحدم. هرکدام از این مراسم نیز آداب مخصوص به خود را دارند.
سینهزنی ماه محرم در بوشهر
بیشتر ما عزاداریهای محرمی بوشهر را با سینهزنیهای سنتی آن میشناسیم. این سینهزنی با ریتم مخصوصی انجام میشود. به گفتهی بزرگان و پیرغلامان حسینی بوشهری، این همرنگی و همصدایی نشاندهندهی عشق و علاقهی مردم بوشهر به اباعبدالله حسین(ع) است. این شیوهی سینهزنی از بوشهر به نقاط دیگر کشور از جمله کرمان رسیده است.
یزله
این آیین نیز ازمراسم ویژه ماه محرم دربوشهر است. بعد از به اتمام رسیدن مراسم سینهزنی سنتی، عزاداران پشت به هم میایستند و کمر یکدیگر را میگیرند. اگر بخواهیم شکل ایستادن مردم را در یزله به زبان سادهتر بگوییم مانند نحوهی ایستادن بچهها در قطار بازی است. عزاداران پس از قرار گرفتن در شکل یزله، با ضرب آهنگ شعر یزله، به نرمی قدمی به جلو برمیدارند.
عزاداری و مراسمهای ویژهی ماه محرم در استان بوشهر از لحاظ آیینی، موسیقی و نمایشی بسیار برجسته است و یکی از غنیترین آیینهای مذهبی در ایران به شمار میرود. این مراسم برای مخاطبان جاذبه ایجاد میکند و محتوای همهی عزاداریها واقعهی روز کربلاست.
همهی این مراسمها با آدابی خاص، که از نسلهای گذشته به جا مانده است، به بهترین شکل انجام میشود. از استان بوشهر ۱۵۳ اثر معنوی به ثبت ملی رسیده است.
سنج و دمام
شروع عزاداری بوشهر با سنج و دمام است. این از سنت صیادان بوشهر به یادگار مانده است. تعداد دمام حتماً باید عددی فرد باشد. یکی از افراد سردستهی دمامزنهاست و به «اِشکونزن» معروف است. این فرد معمولاً از افراد با تجربه و ماهر انتخاب میشود. بعد از گذشتن روز ۱۳ محرم، سنج و دمام فقط جمعهها و تا پایان ماه صفر زده میشود.
جز در مراسمات محرم و صفر، در سایر عزاداری ها هم سنج و دمام زده میشود که نشاندهندهی آغاز عزاداری است.
آیین صبحدم
آیین صبحدم بیشتر مخصوص عزاداری بانوان بوشهری است که آن را در شب عاشورا بر گزار میکنند.
در این آیین بانوان بوشهری از گهوارهای که عروسکی را به نماد حضرت علیاصغر(ع) در آن میگذارند. و علمی که به یاد علمداری حضرت ابوالفضل(ع) در روز عاشورا در جلو حرکت میدهند استفاده میشود. سپس با نوحهخوانی از خورشید درخواست میکنند که فردا صبح طلوع نکند و با طلوع خود باعث شهادت امام حسین نشود.
تعزیهخوانی در محرم
قدیمیترین سند به جا مانده از اجرای تعزیه در ایران مربوط به جزیرهی خارک از توابع استان بوشهر است. مهمترین مراسمهای محرم تعزیه مربوط به نمایش تاسوعا، روز عاشورا، شب غریبان و ۱۳ محرم است. تعزیهخوانی در استان بوشهر معمولاً از اول محرم آغاز میشود و تا آخر ماه صفر ادامه دارد.
سوسن قریشی
