محرم فقط یک ماه در تقویم نیست؛ فرصتی است برای زنده نگه داشتن پیام آزادگی، ایثار و حقطلبی امام حسین (ع). مردم ایران هر سال با آغاز این ماه، هر کدام به شیوهای که ریشه در فرهنگ و تاریخ شهرشان دارد، یاد و نام سیدالشهدا(ع) را گرامی میدارند. از آیینهای کهن و سنتی گرفته تا مراسم باشکوه و پرشور، هر شهر روایت ویژهای از عشق به امام حسین (ع) دارد، در ادامه با برخی از معروفترین آیینهای عزاداری در شهرهای مختلف ایران آشنا میشویم.
*مشهورترین مراسم عزاداری امام حسین در شهرهای مختلف*
اعلام یاری با حسین (ع) در (شاهحسینگویان تبریز)
«شاهحسینگویان» نوعی رژهای حماسی است که از اتفاقات شب عاشورا نشأت گرفته است. در این مراسم عزاداران در حالی که یک دستِ خود را بر کمرِ همدیگر میگذارند و به صورتِ هماهنگ پاهای خود را به زمین میکوبند، نوعی چوب مخصوص را از زمین تا فرق سر خود حرکت میدهند. (البته در برخی شهرها چوب استفاده نمیشود)
وقتی که چوب به زمین نزدیک میشود، همگی با صدای بلند ندای «شاخسِی» (شاهحسین) و زمانی که چوب به سرشان نزدیک میشود، همگی با صدای بلند ندای «واخسِی» (وایحسین) سر میدهند. این مراسم از چند روز قبل از محرم شروع شده و تا ظهرِ عاشورا ادامه پیدا میکند.
نخل گردانی یزد
نخل گردانی از مراسم کهن ایرانی که در زمان های قدیم، در آیین سووشون و سوگ سیاوش صورت میگرفت که پس از اسلام با واقعه کربلا رنگ و بوی حسینی گرفت و نوعی تشییع پیکر نمادین از سالار شهیدان کربلا است.
این رویداد همه ساله در تفت و دیگر شهرهای کویری ایران انجام می شود. ولی آنچه تفت را از سایر نقاط متمایز میکند اندازه بزرگ نخل و همچنین شور و انرژی عظیم عزاداران است که هر بیننده ای را در این واقعه تحت تاثیر قرار میدهد.
گل به سر زدن لرستان
در زبان محلی به این آیین عزاداری «خره گیری» گفته میشود. (خره بهمعنای «گِل» است) آیین گل مالی از روز هفتم محرم با حمام رفتنِ مردها و اصلاح سر و صورتشان شروع میشود و تا شام غریبان ادامه دارد.
عزاداران لرستانی به این منظور در روز تاسوعا جلوی تکیهها، حوضچههایی از گِل را با خاک نرم و گلاب درست میکنند. مردم نیز در تمام شب به نیت برآوردهشدن حاجاتشان اطراف این حوضچهها شمع روشن میکنند، سپس در روز عاشورا مردم عزادار بعد از اینکه در این حوضچهها خودشان را گل مالی کردند، در کنار آتش خودشان را خشک میکنند و تا شامِ غریبان با همان لباسها عزاداری میکنند.
تجدید پیمان با امام حسین(ع) در(تشتگذاری در اردبیل)
این مراسم از مراسمات قدیمی مناطق ترک نشین است که با انجام آن به استقبال ماه محرم می روند. یعنی زمان انجام این مراسم روزهای پایانی ماه ذی الحجه و قبل از شروع محرم است.
در این مراسم مردم در حسینیه یا مسجد محل جمع می شوند و تشت هایی را که از آب پر کرده اند، روی سر می گیرند. با تشت های روی سر خود دور حسینیه یا مسجد می گردند و نوحه های خاصی را به زبان ترکی می خوانند. سپس تشت ها را پایین می آورند و با دست نهادن در آب آن ها، با امام حسین و آرمان های آن شهید بزرگوار نوعی بیعت نمادین می کنند. در پایان مراسم هم از آب تشت ها که آن هم نمادی از آب فرات است به عنوان تبرک برمی دارند و می نوشند.
در بعضی دیگر از مناطق آذربایجان هم آیین تشت گذاری را در روزهای تاسوعا و عاشورا انجام می دهند.
سوگواری در بین خیمههای سوخته در (خیمهسوزان طاقانک شهرکرد)
هر سال سروکلهی خیمههای سبز و سفید و سیاه که در میانِ نخلهای ورودیِ شهر طاقانک پیدا میشود، همه میفهمند محرم از راه رسیده است.
در طاقانک رسم بر این است که در اولین روز محرم ۷۲ خیمه در ورودی شهر برپا شود و مردم شهر هر روز از بعدازظهر تا نیمههای شب برای مراسم سوگواری به آنجا بروند. (البته هر کس میتواند بسته به نذری که دارد خیمهای برپا کند و به همین خاطر گاهی تعداد خیمهها بسیار بیشتر از ۷۲ تا است.)
به علاوه در روز عاشورا ۱۴ رأس گوسفند در میان خیمهها و جلوی دستههای عزاداران قربانی میشود تا با گوشت آنها نذری بزرگی برای ظهر عاشورا آماده شود، در نهایت در ظهر عاشورا خیمهها به آتش کشیده میشوند و عزاداری برای شهیدان و اهل بیت امام حسین در چنین صحنهی غریبی تا شامِ غریبان ادامه پیدا میکند.
حزنانگیزترین نوا در (دمام زنی بوشهر)
دمام سازی کوبهایست. در مراسم دمامزنی، جمعیتی حداقل هفت نفری بر اساس نظم مشخصی، با سنج و شیپور نواختنِ دمام را همراهی میکنند. ترکیب این نوا با صدای سینه زنی عزادارانی که در حلقههای دایرهای شکل سینه میزنند، سوگواری باشکوهی را رقم میزند. عزاداری بوشهریها یکی از پرطرفدارترین مراسمهای محرم است.
یادِ پیکر شهدای بر زمین مانده در (بیلزنی در بیرجند)
در تاریخ آمده که قوم بنی اسد بعد از 3 روز توانستند خودشان را به کربلا برسانند و با دیدن پیکرهای بر زمین مانده، با هر وسیلهای که داشتند آنها را به خاک سپردند، به همین خاطر عزاداران بیرجندی بعد از نماز ظهرِ عاشورا بیل به دست دایره وار به هم میچسبند، بیلهایشان را به سمت آسمان میگیرند و با ذکر “حیدر علی” به هوا میپرند و سرِ بیلهایشان را به هم میزنند؛ مردم این منطقه اعتقاد دارند بیل زنی باعث ایجاد برکت در کار و محصولشان میشود.
شامِ حاجت روایی در(لال پلهی گیلان)
در شب شام غریبان زنان، درحالت پیچیده در چادر و به صورت ناشناس به در خانهها میروند، با کفگیری که در دست دارند در میزنند، وقتی صاحبخانه در را باز میکند، بدونِ اینکه کلام یا صدایی از آنها شنیده شود، قابلمه و کفگیرشان را به او میدهند؛ صاحبخانه از غذای شیرینپلویی که در این شب در خانههای گیلان پخته میشود، مقداری هر چند اندک در قابلمهاش میریزد. زن باید اینکار را تا 40 یا 72 خانه ادامه بدهد و در تمام این مدت نباید هیچ سخنی به زبان بیاورد؛ به همین دلیل این مراسم «لال پله» نامیده میشود. گیلانیها اعتقاد دارند خوردن غذایی که جمعآوری شده باعث برآورده شدن حاجات میشود.
عرض ارادت به علمدار کربلا در (علمبندی ماسوله)
غروب روز ششم محرم که میرسد، شهرِ ماسوله پر میشود از صدای سنج و شیپور؛ مردم شهر با شنیدن این صدا خودشان را به صحن امامزاده عونبنعلی میرسانند، اهالی هر مسجد به نوبت وارد امامزاده شده و علم مسجدِ خود را پیچیده در پارچهی سبز از قدیمیترین علمدارِ شهر تحویل میگیرند، علمها روی چوب بلندی از درختِ سپیدار سوار میشوند و با پارچههایی که مردم نذر کردهاند به شکلی ویژه آراسته میشوند.
خیرات به عزاداران محرم در (کرسی خوانی و شله پزان مشهد)
در وقت شروع محرم، هیئت های عزاداری مشهدی برای عرض تسلیت و پابوس به بارگاه مقدس حضرت رضا (ع) می روند، دسته های عزا با نظم خاصی وارد صحن های حرم می شوند و همه هیئات در صحن تجمع می کنند؛ سپس یکی از پیرغلامان نوحه خوان بالای یک کرسی یا چارپایه بزرگ می رود و شروع به خواندن نوحه می کند. تمام عزاداران از تمام دسته ها و هیئت ها هم با این نوحه سینه می زنند و به این ترتیب با اتحاد خود به آستان اهل بیت عرض ارادت می کنند، شله هم معمولاً بعد از پایان مراسم عزاداری، به ویژه در شبهای تاسوعا و عاشورا به عنوان نذری در بین مردم پخش میشود.
سوگواری محرم در (زار خاکِ اصفهان)
یکی از مراسماتی که در آن اصفهانی ها اوج اندوه خود را در عزای اهل بیت نشان می دهند، مراسم زار خاک است. در طی این مراسم که از اول محرم به مدت 12 روز انجام می شوند، مردم از پیر و جوان در دسته هایی جمع می شوند و معابر و خیابان ها را آب و جارو می کنند.سپس در مسیر دسته عزاداری کاه می پاشند. در هر قدم از راه هم مشتی کاه به سر و روی خود می ریزند،و اوج مراسم زار خاک در اصفهان روز نهم محرم یعنی روز تاسوعاست!
کلام آخر
محرم در هر شهر ایران رنگ و بوی خاص خود را دارد؛ از نخلگردانی یزد و علمبندان گیلان گرفته تا شاه حسین گویان آذربایجان و مراسم باشکوه مشهد، همه این آیینها با وجود تفاوت در شکل اجرا، یک پیام مشترک دارند؛ عشق و ارادت به امام حسین (ع) و زنده نگه داشتن فرهنگ ایثار، آزادگی و حقطلبی.
اختصاصی نشریه اینترنتی نوجوان ها – معصومه درگاهی
