موسی بن شاکر را که ملقب به موسی منجم نیز می باشد در مرو خراسان می زیست، در علم هندسه و اخترشناسی سرآمد زمان خود بوده است، زندگی موسی بن شاکر را هاله ای از افسانه فرا گرفته است . برابر این افسانه که قفطی ذکر کرده است که موسی نخست راهزن بود ولی از این کار توبه کرد. ابن عبری نیز به این حکایت اشاره ای کرده است. اما نوشتة قفطی دربارة موسی بن شاکر و احترام مأمون به وی تناقض آمیز به نظر می رسد و راهیابی بنوموسی به دربار مأمون نیز از طریق مناسبات نزدیکی که موسی با خلیفه داشت صورت گرفت بنوموسی لقب سه فرزند موسی بن شاکر خراسانی (موسی منجم) به نام های محمد، احمد و حسن می باشد که از برجسته ترین دانشمندان و مهندسان ایرانی قرن سوم هجری قمری می باشند. به این سه برادر لقب بنو منجم نیز داده اند. از زمان تولد سه فرزند موسی محمد و احمد و حسن اطلاعی در دست نیست اما از آنجا که اسامی آنان همه جا به همین ترتیب ذکر شده است می توان گفت که توالی سنی آنان نیز به همین ترتیب بوده است .

 چون مرگ موسی بن شاکر فرا رسید فرزندان خود را به مامون سپرد مامون نیز آنها را همراه خود به بغداد برد. به نظر می رسد در ابتدای خلافت مامون سن این سه برادر هفت تا ده سال بوده است و در پایان خلافت او بین 27  تا 30 سال داشته اند. مامون نخست اسحاق بن ابراهیم مصعبی را به سرپرستی آنها گماشت و آنها به آموختن علوم در بیت الحکمه که یک موسسه بزرگ فرهنگی در بغداد بود و کار ترجمه آثار علمی به زبان عربی در آنجا انجام می شد پرداختند.

سرپرستان برادران بنوموسی

اسحاق بن ابراهیم مصعبی: او ریاست شرطه بغداد را در زمان مامون، معتصم، واثق و متوکل برعهده داشت. او پسرعموی طاهر ذوالیمینین و از آل طاهر بود که به تشیع شهرت داشتند. زمانی که امیر بغداد بود، به دستور معتصم و به فرمان او با کمک افشین سپاه خرم‌دینان را شکست داد. جنگی که در آن بابک خرم‌دین اسیر و بعد به دار آویخته شد. مامون مرتب به اسحاق نامه‌هایی درباره مراقبت از برادران بنوموسی می‌نوشت، طوری که اسحاق می‌گفت مامون مرا دایه و پرستار پسران موسی بن شاکر کرده است.

یحیی بن ابی‌منصور؛ «بزیست فیروزان» که ترجمه نامش پس از اسلام آوردن به عربی «یحیی بن ابی‌منصور»  شد، بزرگ خاندان «بنومنجم» است. او در بغداد در خدمت فضل بن سهل، از وزیران نام‌دار ایرانی، بود. پس از کشته شدن فضل، منجم وارد دربار مامون شد و به دعوت او اسلام آورد. او سرپرست گروه‌های نجومی‌ای بود که با رصد محیط زمین را یافتند و هم‌چنین زیجی موسوم به زیج ممتحن مامونی تالیف کرد.

زندگی برادران بنوموسی در نوجوانی

این برادران در نوجوانی و هنگام علم‌آموزی وضع مالی مناسبی نداشتند، اما اندک‌اندک صاحب ثروت و نفوذ بسیار شدند. بنوموسی در دربار مامون بیشتر به کار ریاضیات اشتغال داشتند و در فعالیت های علمی با یکدیگر همکاری داشتند آنها در کنار کارهای علمی در کارهای سیاسی نیز مشغول بودند. با توجه به اینکه این سه برادر با هم همکاری داشتند،تعیین سهم هر یک از آنها در پیشرفت دانش دشوار است

در برخی منابع از محمد با شهرت «جلیس» یاد شده است که نشان‌دهنده جایگاه او نزد خلفای عباسی است. به ویژه محمد که گرایش بیشتری به کارهای سیاسی داشت و سرانجام از سرداران قرار گرفت گفته شده معتصم عباسی، محمد  را به روم فرستاد تا درباره اصحاب کهف تحقیق کند. محمد هندسه و اخترشناسی مهارت داشت و به اصول اقلیدس و بطلمیوس کاملاً آشنا بود و او کتاب های نجوم، هندسه، حساب و منطق را جمع آوری می کرد. محمد در نیمةدوم قرن سوم هجری خدمات بسیاری را در زمینه ترجمه کتابهای علمی از زبانهای سریانی و یونانی به زبان عربی انجام داد.  وی دارالترجمه ای تأسیس کرد که بسیاری از دانشمندان آشنا به زبانهای خارجی در آن کار میکردند. در این دارالترجمه بسیاری از آثار یونانیان نظیر آپولونیوس، اقلیدس، ارشمیدس، تئودوسیوس، بطلمیوس، جالینوس و ائوتوکیوس به وسیله او یا تحت سرپرستی وی به عربی ترجمه شد.

احمد به لحاظ علمی پایین تر از محمد بود اما احمد در «علم حیل» (علم مکانیک) استاد بود و در آن موفقیت‌هایی داشت که نه برادرانش و نه حتی پیشینیان به آن دست نیافته بودند. احمد برای مدتی والی برید (سرپرست امور ارسال نامه) سرزمین شام بود.

حسن نیز در هندسه یگانه زمان خویش بود. او از کتب هندسه تنها شش مقاله اول اقلیدس در اصول هندسه را که تنها نیمی از آن بود، خوانده بود، ولی می‌توانست مسائلی را استخراج کند که حتی پیشینیان در آن‌ها توفیقی نداشتند.

علاوه بر نوآوری های این سه برادر در مهندسی و ریاضیات، دستاوردهای آنان در ستاره شناسی نیز چشمگیر بود ابوریحان بیرونی از پژوهش های ستاره شناسی این برادران یاد می کد و به رصدهای آنان در بغداد برای یافتن عرض جغرافیایی آن شهر و رصد کسوفی در سامرا و نیشابور برای یافتن اختلاف طول جغرافیایی وفاصله بین این دو شهر اشاره می کند. در زمینه فعالیت های ریاضی بنوموسی می توان به روش ابداعی آنان در حل مسئله تثلیث زاویه اشاره کرد هرچند امروزه حل نشدن تثلیث زاویه در حالت کلی اثبات شده است اما تثلیث یا سه قسمت مساوی کردن زاویه یکی از مسائل مورد بحث آن دوران بود. از طرفی با ترجمه کتاب "معرفة مساحة الاشکال البسطیة و الکریة" دنیای غرب با کار آنها آشنا شد و نظرات آنها بر کار هندسه دانان قرون وسطی اثر گذاشت. این کتاب شامل 18 قضیه می باشد که در آنها درباره مساحت و حجم شکل های مختلف هندسی بحث شده است لئوناردو فیبوناچی ریاضی دان ایتالیایی نیز از آثار هندسی بنوموسی و روش های نوآورانه آنها برای اندازه گیری حجم و مساحت شکل های هندسی بهره برده است. بنوموسی مساحت دایره را نیز با روش کاملا" متفاوت از روش ارشمیدس محاسبه کردند هر چند اندیشه های ارشمیدس الهام بخش آنها بوده است. همچنین به دست آوردن نسبت محیط دایره به قطر آن (عدد پی) از دیگر کارهای آنان است.

زندگی سیاسی برادران بنوموسی

هر سه برادر در فعالیت‌های علمی با یکدیگر همکاری می‌کردند و اشتغال اصلی آنان ریاضیات بود، اما در کارهای سیاسی نیز تاثیر داشتند. محمد و احمد در شمار بزرگان درگاه خلافت بودند. متوکل پس از رسیدن به خلافت به برخی از بزرگان ازجمله برادران بنوموسی در سامرا زمین داد و هنگامی که تصمیم به بنای پایتخت جدیدی گرفت، ماموریت انتخاب محل مناسب را به محمد و مهندسان دیگر دربارش سپرد. هم‌چنین هنگامی که مسئول دیوان توقیع متوکل از او خواست تا چند تن از بزرگان را به او معرفی کند تا مبلغی را که برای ساختن شهر لازم است از ایشان بگیرد، متوکل فهرستی تهیه کرد که در آن نام محمد و برادرش احمد در کنار افرادی چون وزیر متوکل  و برادران وزیر و دیگر بزرگان آمده بود. تمامی این روایت‌ها نشان از مقام و موقعیت بنوموسی در دربار دارد و این‌که آنان از بزرگان و متمولین نزدیک خلیفه به شمار می‌رفتند.

بنوموسی و نهضت ترجمه

برادران بنوموسی از فعال‌ترین اعضای بیت‌الحکمه بودند. بنوموسی مستقلاً و نه به درخواست خلفا به جمع‌آوری کتاب‌های علمی و ترجمه آن‌ها اهتمام داشتند. آن‌ها به سبب احاطه علمی‌شان دیگران را در کار ویرایش و اصلاح ترجمه‌ها یاری می‌کردند و در صورت نیاز خود به مطالعه ترجمه و اصلاح غلط‌های آن می‌پرداختند.

گفته شده درآمد سالانه محمد در بغداد و فارس و دمشق و دیگر جاها به حدود چهارصد ھزار دینار و درآمد احمد به حدود ھفتاد ھزار دینار می‌رسید. آن‌ها با این ثروت افرادی را با هزینه خود به سرزمین روم (بیزانس) می‌فرستادند تا کتاب‌ها و نوشته‌های غرب در فلسفه، هندسه، موسیقی، حساب و پزشکی را با خود بیاورند. هم‌چنین مترجمان را از هرگوشه جهان با دادن هدایا و امتیازات به مرکز خلافت جلب می‌کردند. ازجمله معروف‌ترین این مترجمان حنین بن اسحاق و ثابت بن قره بودند. آنان گاه خود به آسیای صغیر سفر می‌کردند تا نسخه‌های بعضی از کتب را خریداری کنند. در یکی از همین سفرها بود که در بازگشت از روم شرقی، ثابت بن قره را که به شغل صرافی اشتغال داشت، با خود به بغداد آوردند. خانه بنوموسی کانون علمی واقعی بود و رابطه آن‌ها با مترجمان گاه به دوستی عمیقی ختم می‌شد، چنان‌که رابطه  ثابت با بنوموسی چنان بود که او در خانه محمد سکنا گزید و به ترجمه و کسب دانش پرداخت.

مترجمان شاغل نزد بنوموسی

حنین بن اسحاق؛ حنین بن اسحاق، ملقب به شیخ المترجمین، از بزرگ‌ترین پزشکان و مترجمان عهد خود بود. او از طرف خاندان بنوموسی مامور یافتن دست‌نویس‌های علمی در یونان شد و از طرف مامون نظارت بر دارالحکمه را عهده‌دار بود. او به‌خاطر میزان مهارتش در ترجمه از برادران بنوموسی ماهانه 500 دینار (حدود 2125 گرم طلای تقریبا خالص) دریافت می‌کرد و مامون برابر با وزن کتاب ترجمه‌شده به او طلا می‌داد.

ثابت بن قره؛ ثابت تحت نظر برادران بنوموسی به ترجمه و کار علمی پرداخت. او مترجم کتب ارشمیدس و از بنیان‌گذاران ایستایی شناسی (استاتیک) در مکانیک است و در مورد ساعت‌های آفتابی نیز کتاب تالیف کرده است.

کارهای علمی بنوموسی

با توجه به دانش و مهارت بنوموسی در علوم گوناگون، بسیاری از امور ساخت و مهندسی به آن‌ها ارجاع داده می‌شد. ازجمله نظارت بر حفر بعضی از نهرهای بزرگ، مانند نهر جعفریه یا نهر عمود بن منجم در نزدیکی بصره. دستاوردهای علمی بنوموسی در نجوم و ریاضی نیز چشم‌گیر است. نشان این ادعا اشتغال دائمی آنان به رصد در زمان مامون است که نتیجه آن تالیف کتاب مهم «فی سنة‌ الشمس» شد. بنوموسی تعدادی از رصدها را از خانه شخصی خود روی پل بغداد انجام می‌دادند.

نمونه‌ای از تالیفات بنوموسی

فی سنة الشمس: این کتاب نخستین اثری است که علاوه بر توضیح و شرح مطالب بطلمیوس به نقد و تکمیل آن با استفاده از داده‌های رصدی جدید پرداخته است.

معرفة مساحة الأشکال البسیطة والکرویة: به‌سختی می‌توان نوشته‌های این برادران را از هم جدا کرد. با وجود این، می‌توان کم‌وبیش یقین داشت که برادر بزرگ یعنی محمد تنها به ریاضیات می‌پرداخت و مهم‌ترین نوشته او کتابی است به نام «معرفه مساحه الاشکال البسیطه و الکرویه» یعنی شناسایی شکل‌های روی صفحه و شکل‌های کروی که به‌احتمال دو برادر دیگر هم در تنظیم آن نقش داشته‌اند. این کتاب از مشهورترین آثار بنوموسی در هندسه، مهم‌ترین اثر ریاضی بازمانده از آن‌ها و نخستین اثر مهم در ریاضیات دوران اسلامی است.

مسئله تثلیث زاویه با این کتاب به دنیای غرب معرفی شد و نظریات آن‌ها بر کار هندسه‌دانان قرون وسطا اثر گذاشت. لئوناردو فیبوناتچی، کاشف اعداد فیبوناتچی، در مسائل هندسی خود از این اثر بنوموسی استفاده بسیار کرده است. آن‌ها مساحت دایره را با روشی کاملاً متفاوت با روش ارشمیدس، محاسبه کردند. به دست آوردن نسبت قطر به محیط دایره (عدد پی) از دیگر کارهای آنان است. آن‌ها هم‌چنین در این کتاب روش به دست آوردن کعب (محاسبه ریشه سوم) تقریبی اعداد را بیان می‌کنند.

الآلة التی ترمز نبضها: این کتاب در زمینه موسیقی است. در این کتاب علاوه بر پرداختن به نظریه موسیقی به طرح چند وسیله خودکار در نواختن موسیقی پرداخته شده است. این کتاب را به احمد یا محمد نسبت می‌دهند.

الحیل: کتاب الحیل اولین کتاب تخصصی در مهندسی مکانیک‌ در تاریخ تمدن اسلامی است و بی‌نظیرترین‌ کتاب‌ مهندسی‌ در تاریخ قرون مـیانه مـحسوب می‌شود و مشهورترین اثر بنوموسی نیز هست. که این کتاب در 1200 سال پیش نگاشته شده است این کتاب شامل عکس و نحوه کارکرد حدودا صد دستگاه است که 25 تای آن را مولفان از آثار هرون و فیلون گرفته‌اند و بقیه ساخت خود ایشان است. قریب به 80% آنها طرح هایی در رابطه با انواع مختلف ظروف و مخازن ساده و پیچیده هستند که با هوا و مایعات کنترل می شوند و کارهایی اعجاب انگیز دارند این دستگاه‌ها خودکار و با استفاده از خواص مکانیکی سیالات کار می‌کنند. در این کتاب طرز کار دستگاه‌های زیادی  شرح داده شده؛ از قبیل سماور، پمپ ایجاد فشار ،بالابر و ...که سماور شبیه دیگی است که چون آب سرد در آن ریخته شود، آب داغ بیرون می دهد و آتش افروخته در لوله که در میانه دیگ قرار دارد باعث گرم شدن آب می شود. این طرح شبیه سماور است! ولی متاسفانه حدود 150الی200 سال گذشته فردی اهل روسیه با تغییرات اندکی در این طرح آن را تبدیل به شکل امروزی نمود و واژه روسی سماور به معنی خود جوش را برای آن انتخاب کرد و در حال حاضر این تصور وجود دارد که سماور برای روسی ها است نه ایرانیان. مثلا طرز کار سیفون یا آبدزدک ساده. چراغی که شعله‌هایش خودکار تنظیم می‌شود و سوخت می‌گیرد، یک نوع دَم برای بیرون کردن هوای آلوده از چاه‌ها و نیز بیل مکانیکی برای حفاری در کف رودخانه و دریا، تنگی که دو مایع پشت سر هم در آن ریخته می‌شود و سپس این دو مایع را به‌تناوب و به مقدار معلوم تخلیه می‌کند؛ یا سطل‌هایی که دائما از آب پر می‌شوند مگر آن‌که مقدار زیادی آب از آن‌ها برداشته شود و نیز فواره‌هایی که شکل آن‌ها به تناوب دگرگون می‌شود. دستگاه بنیادی دیگری که در این کتاب شرح داده شده و در طراحی بسیاری از دستگاه‌های بنوموسی از آن استفاده شده، جام عدل یا همان کاس‌العدل است و در تعریف آن گفته شده جامی است که در آن می‌توان مقداری آب ریخت و اگر یک مثقال آب به آن اضافه شود، همه آب از آن خارج می‌شود. لازم به ذکر است از دیگر نوآوری‌های آن‌ها می‌توان به شیر مخروطی اشاره کرد و این‌که آن‌ها برای نخستین ‌بار و پانصد سال قبل از اروپاییان میل لنگ را در تاریخ دانش فنی به کار برده‌اند. از متن این کتاب سه نسخه خطی کامل و دو نسخه ناقص در دسترس است.سه نسخه کامل عبارت اند از:1) نسخه واتیکان در ایتالیا 2) نسخه برلین 3) نسخه توپکاپی

در زمان معاصر، نخستین آشنایی با این کتاب به کوشش ویدمان و هاوزر حاصل شده است که در 1336/ 1918 به معرفی بنوموسی و کارهای علمی آنان پرداختند. در 1340/1922 هاوزر در کتاب جداگانه ای به شرح و بررسی کتاب الحیل پرداخت . هیل نیز در 1358 ش /1979 این کتاب را به انگلیسی ترجمه و منتشر کرد. او علاوه بر ترجمة کتاب الحیل به شرح و توضیح نقشه ها و دستگاهها پرداخته و در مقدمة کتاب مبانی اسامی به کار رفته در دستگاههای بنوموسی را همراه با شکلهای توضیحی و معادلات ایستابی تشریح کرده است . در 1360 ش /1981 نیز احمد یوسف الحسن و همکاران کتاب الحیل را با استفاده از سه نسخة خطیِ کامل محفوظ در ترکیه ، واتیکان و آلمان و نیز دو نسخة ناقص کتابخانه های لیدن و نیویورک تصحیح و با شرح و توضیح مفصلی انتشار دادند. بیر نیز در 1369 ش /1990 به انتشار کتابی به زبان انگلیسی دربارة کتاب الحیل اقدام کرد که در آن چگونگی مدار و مدل کنترل خودکار دستگاههای کتاب الحیل را شرح داده است . در 1372ش ، غزنی ترجمة فارسی کتاب الحیل را انتشار داد. از کتاب الحیل نسخة ناقصی به شمارة 4072 در کتابخانة مجلس شورای اسلامی ایران وجود دارد که شکلهای پنجم تا سی و چهارم کتاب الحیل و 24 تصویر از وسایل مکانیکی این کتاب را شامل می شود. ابوحاتم مظفر اسفرازی (متوفی ح 510) از کتاب الحیل خلاصه ای تهیه کرده است که بروکلمان نسخه ای از این خلاصه را که در منچستر نگهداری می شود، معرفی کرده است .

هم‌چنین در مورد دستگاهی که در سامرا ساخته بودند، گفته شده که دستگاه کره بزرگی بود که روی آن صورت‌های فلکی و ستاره‌ها آمده بود. این دستگاه با نیروی آب کار می‌کرد و طوری طراحی شده بود که هرگاه ستاره‌ای را در حال غروب نشان می‌داد، همان ستاره در همان زمان در آسمان در حال غروب دیده می‌شد. این دستگاه ماکت الگوی نظام بطلمیوسی بود. مهم‌ترین حرکت علمی بنوموسی کوشش آن‌ها برای دست یافتن به سیستم کنترل خودکار است تا ماشین‌هایی بسازند که بدون دخالت انسان مدت زیادی کار کنند. برادران فرهیخته بنوموسی در گشایش دروازه‌های علم و صنعت به روی دنیای اسلام ایفاگر نقش مهمی بوده‌اند، اختران سه‌گانه‌ای که نامشان تا ابد در آسمان علم پرفروغ است.

از تاریخ مرگ این سه برادر چیزی در دست نیست جز اینکه بعضی از تاریخ نویسان زمان مرگ محمد را سال 259 هجری قمری ذکر کرده اند.

آثار بنوموسی

۱ـ معرفت مساحه الاشکال البسیطه و الکره

۲ـ کتاب الحیل (= مکانیک )

۳ـ تحریر مخروطات ابلونیوس

۴ـ زیج ( از کارهای هر سه برادر)

۵ـ زیج ( جداگانه از ابوالقاسم احمد بن موسی )

۶ـ کتاب الشکل المدور المسطیل ( حسن بن موسی )

۷ـ کتاب شکل الهندسی الذی بین جالینوس امره (احمد )

۸ـ کتاب  قرسطون ( رساله‏ای است درباره نظریه توزین و وسایل این کار )

۹ـ کتابی در وصف اسبابی که خود بخود صدا می‏دهد، ( نظریه موسقی )

و چند اثر بنقل از جرج سارتون:

۱۰ـ کتاب مساحه الاکر و قسمت الزوایا به ثلاثه اقسام متساویه و وضع مقدار بین المقدارین تقوالی علی قسمه واحده

( کتاب فوق را کرگیوناین به لاتین ترجمه کرده اند.)

۱۱ـ تثلیث سینماتیکی زاویه

۱۲ـ ترسیم بیضی به طریق باغبانی بوسیله یک ریسمان متصل به دو کانون

اضافه براین آثار ، چند اثر دیگر را قفطی در تاریخ الحکماء آورده است که عبارتند از؛

۱ـ کتاب حرکت الافلاک ( اثر محمد )

۱۴ـ کتاب الجو ( محمد )

۱۵ـ کتاب اول العلل ( محمد )

۱۶ـ کتاب در افکار سکون افلاک ( احمد )

۱۷ـ کتاب مسأله که احمد نوشته و این کتاب را بخاطر سؤال از سند بن علی تألیف کرده است.


امتیاز این مطلب:
به اشتراک بگذارید :
مطالب مرتبط

نظر خود را بنویسید Click here to cancel the reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

حرفهایی که کهنه نمی شوند
مشاهده آرشیو
کاربران فعال سایت
loader....